Cmentarz żydowski, Neustadt w Holstein

Na tym cmentarzu, wpisanym do rejestru zabytków, pochowanych jest ponad 100 prześladowanych w czasach nazizmu żydowskich kobiet, mężczyzn i dzieci z Niemiec oraz krajów Europy Wschodniej.
Większość ofiar została w 1945 roku wywieziona z obozu koncentracyjnego w Stutthof przez Morze Bałtyckie do Zatoki Lubeckiej. 3 maja 1945 r., tuż przed zbombardowaniem statków z obozów koncentracyjnych „Cap Arcona” i „Thielbek” oraz wyzwoleniem Neustadt przez armię brytyjską, niemieccy żołnierze SS, marynarze oraz policjanci zamordowali setki więźniów obozów koncentracyjnych na plaży w Neustadt. Kolejni zmarli później w wyniku pobytu w obozach koncentracyjnych i deportacji.
Komitet Żydowski z obozu dla wysiedleńców w Neustadt założył cmentarz w 1946 roku i zadbał o przeniesienie szczątków z masowych grobów na plaży oraz z cmentarza przy szpitalu krajowym. Uroczyste otwarcie odbyło się 5 stycznia 1947 roku, a ostatni pogrzeb miał miejsce w październiku 1947 roku.

Cmentarz jest ogólnodostępny. Jest to miejsce spokoju i pamięci, którego godność należy zachować. Nie wolno wchodzić na groby ani dotykać nagrobków. Zamiast kwiatów na nagrobkach kładzie się małe kamyczki. Odwiedzający powinni nosić odpowiedni strój, a mężczyźni – niezależnie od wieku – nakrycie głowy. W szabat (sobotę), w święta żydowskie oraz po zachodzie słońca nie wchodzi się na cmentarz. Wykaz i objaśnienia dotyczące żydowskich świąt i dni pamięci można znaleźć tutaj, a dokładne daty tutaj. Na cmentarzu nie je się, nie pije ani nie pali, a także nie wprowadza się zwierząt. Naruszenie spokoju zmarłych jest przestępstwem (§ 168 niemieckiego kodeksu karnego).

Właściciel: Ewangelicko-luterańska parafia Neustadt w Holsteinie; opieka nad cmentarzem: miasto Neustadt w Holsteinie; najbliższa gmina żydowska: Gmina Żydowska w Lubece e. V., członek Wspólnoty Żydowskiej w Szlezwiku-Holsztynie (K.d.ö.R.)

Cmentarz o szerokości około 15 metrów i głębokości 20 metrów znajduje się na skraju cmentarza parafii ewangelickiej i jest od niego oddzielony z trzech stron żywopłotem. Wejście prowadzi przez bramę między ceglanymi filarami w murze wzdłuż trawiastych ścieżek. W momencie otwarcia cmentarz był całkowicie otoczony murem, który jednak z powodu uszkodzeń konstrukcyjnych został częściowo zastąpiony żywopłotem.
W centralnym miejscu przy wejściu na cmentarz stoi pomnik, na którego przedniej stronie pod gwiazdą Dawida widnieje następujący tekst w języku hebrajskim: „Na pamiątkę świętych Neustadtów, zamordowanych przez nazistów, ofiar ludzkich w czwartek, 20 ijar 5702 [3 maja 1945 r.] […], również w dniu klęski zdrajców. Kamień pamiątkowy jest znakiem dla dzieci Izraela ku pamięci, dla dzieci nazistów ku hańbie”. (Fragment) Po bokach znajdują się dodatkowe napisy w języku niemieckim i angielskim, tekst niemiecki brzmi: „Pamięci żydowskich mężczyzn i kobiet[,] którzy stracili życie jako ofiary nazistowskich prześladowań[.] Większość pochowanych tutaj osób zmarła w dniu wkroczenia wojsk alianckich do Neustadt/Holstein 3 maja 1945 r.”
W sumie na cmentarzu znajduje się 103 nagrobków. Z nielicznymi wyjątkami mężczyźni i kobiety są pochowani oddzielnie – kobiety głównie po lewej stronie, mężczyźni po prawej; przeważa liczba pochowanych kobiet. Po prawej stronie cmentarza znajdują się również dwa nagrobki dziecięce.  
Nagrobki mają w większości jednolity i prosty wygląd. Typowe ozdoby, takie jak motywy palmowe, symbolizują nadzieję i zbawienie. Napisy na nagrobkach dokumentują losy zmarłych w języku hebrajskim, niemieckim i angielskim, a niektóre z nich zawierają wskazówki dotyczące ich pochodzenia. Niektóre groby nie mają nazwisk, a jedynie numery więźniów obozów koncentracyjnych zmarłych. Uwagę zwracają kilka nagrobków o innym wyglądzie, które na zlecenie krewnych wykonał lokalny kamieniarz. Czasami używa się tu krzyża jako symbolu dnia śmierci, co jest rzadkością na cmentarzach żydowskich.

3 maja 1945 roku, tuż przed końcem II wojny światowej, Neustadt w Holsteinie i zatoka Neustädter Bucht stały się miejscem zbrodni nazistowskich oraz katastrofy morskiej spowodowanej bombardowaniem statków „Cap Arcona” i „Thielbek”, na których znajdowali się więźniowie obozów koncentracyjnych. 
Na dwóch barkach SS przetransportowało więźniów obozu koncentracyjnego Stutthof (koło Gdańska) – mężczyzn, kobiety i dzieci różnych narodowości, w tym wielu Żydów i Żydówek – przez Morze Bałtyckie do Zatoki Lubeckiej. Po tym, jak najpierw zacumowano je przy statku „Thielbek”, barki te ostatecznie przybiły do brzegu w pobliżu domu pilotażowego między Neustadt a Pelzerhaken. Setkom więźniów obozu udało się dostać na ląd. Tam oraz na barkach wielu z nich zostało zastrzelonych przez żołnierzy SS i marynarki wojennej oraz policjantów, zaalarmowanych przez ludność, w przedpołudnie 3 maja, a kolejnych w drodze do koszar marynarki wojennej na Wieksbergu. 
Wielu z zamordowanych zostało początkowo pochowanych w zbiorowej mogile w pobliżu miejsca wyładunku barek. To miejsce pochówku przy dzisiejszej ulicy Stutthofweg stało się następnie od 1946 roku oficjalnym cmentarzem. Władze wojskowe Wielkiej Brytanii kazały tam również przenieść ciała wyrzucone przez morze po katastrofie statków „Cap Arcona” i „Thielbek”, która miała miejsce po południu 3 maja. W 1947 roku wzniesiono tam pomnik, a w 1948 roku odbyło się oficjalne poświęcenie cmentarza honorowego. 
Równolegle z utworzeniem cmentarza honorowego na plaży żydowski komitet obozu dla wysiedleńców w Neustadt zaangażował się w godne pochowanie zmarłych Żydów, którzy do tej pory byli pochowani w zbiorowej mogile przy domu pilota, w innych pojedynczych i zbiorowych grobach na plaży oraz na cmentarzu szpitala krajowego, na własnym cmentarzu. Już w sierpniu 1945 r. rozpoczęły się negocjacje z ewangelicką gminą Neustadt w sprawie zakupu części terenu cmentarza przy Grasweg.
W drugiej połowie 1946 roku postawiono pierwsze nagrobki. 5 stycznia 1947 roku odbyło się w końcu poświęcenie cmentarza, o czym ukazała się szczegółowa relacja w żydowskiej gazecie „Unzer Sztyme”, wydawanej w obozie dla wysiedleńców w Belsen. Zgodnie z tymi informacjami „w obozie dla osób wysiedlonych w Neustadt zgromadziły się setki Żydów z Neustadt oraz okolicznych miast i wsi, a także delegacje innych komitetów narodowych, które przyniosły wieńce i utworzyły kondukt żałobny. W przytłaczającej ciszy kondukt żałobny, z delegacjami na czele, przeszedł przez miasto na uroczystość upamiętniającą na cmentarzu żydowskim”.1 Wystąpili tam rabin Joel Halperin i Paul Trepmann z Komitetu Centralnego Żydów w strefie okupowanej przez Brytyjczyków, a także przedstawiciele miasta Neustadt w Holsteinie. 

Osoby tu pochowane pochodziły z Niemiec i kilku krajów Europy Wschodniej. Wszyscy są ofiarami nazistowskich prześladowań. Jeszcze tygodnie i miesiące po 3 maja 1945 r. żydowscy pacjenci szpitala krajowego w Neustadt oraz żydowscy mieszkańcy obozu dla przesiedleńców (DP) umierali z powodu skutków zdrowotnych pobytu w obozach koncentracyjnych i deportacji i byli chowani na cmentarzu żydowskim. Ostatni pochówek na tym cmentarzu miał miejsce w październiku 1947 r.

Cmentarz żydowski stanowi zabytek w rozumieniu ustawy o ochronie zabytków kraju związkowego Szlezwik-Holsztyn i jest objęty ochroną na mocy ustawy o grobach wojennych. Jest on utrzymywany przez miasto Neustadt w Holsztynie i poświęca mu się szczególną uwagę w dwóch najważniejszych dniach pamięci: 3 maja, w rocznicę katastrofy statku „Cap Arcona”, oraz w Dzień Żałoby Narodowej. Co roku Amicale Internationale KZ-Neuengamme i miasto Neustadt organizują uroczystość upamiętniającą na cmentarzu honorowym Cap Arcona. Tego samego dnia na cmentarzu żydowskim oddaje się cześć zmarłym, a rabin gminy żydowskiej w Lubece odmawia modlitwę za zmarłych.

Cmentarz był wielokrotnie celem antysemickich ataków. Do szczególnie poważnych incydentów doszło w latach 2003 i 2013. W maju 2003 roku uszkodzono kilka nagrobków i zniszczono je, nanosząc na nie hasła skrajnej prawicy. Sprawców, dwóch młodych mężczyzn z Neustadt i Cismar, udało się zidentyfikować w kwietniu 2005 roku. W 2013 roku doszło ponownie do aktów wandalizmu: między 30 kwietnia a 2 maja przewrócono i uszkodzono siedem nagrobków, co wiąże się z obchodami rocznicowymi 3 maja. Nie udało się jednak zidentyfikować sprawców. 

Do 2028 roku w centrum miasta Neustadt w Holstein, obok muzeum zeiTTor, powstanie nowoczesne centrum dokumentacyjne z wystawą poświęconą wydarzeniom z 3 maja 1945 roku. Celem jest historyczne osadzenie tych wydarzeń, przedstawienie losów ofiar i ocalałych, analiza roli sprawców i obserwatorów oraz udokumentowanie kultury pamięci od 1945 roku.

Równolegle z centrum dokumentacji powstaje platforma cyfrowa „Cap-Arcona-Portal”. Ma ona stanowić kompleksowe źródło wiedzy online oraz wzmocnić współpracę z innymi miejscami pamięci.

Więcej informacji na temat centrum dokumentacyjnego można znaleźć na stronie internetowej miasta Neustadt w Holsteinie: https://www.stadt-neustadt.de/Kultur-Tourismus/Museen/Museum-Cap-Arcona/#Dokumentationszentrum

Projekt jest wspierany przez Republikę Federalną Niemiec, kraj związkowy Szlezwik-Holsztyn oraz fundację obywatelską Schleswig-Holsteinische Gedenkstätten.

Tekst: Ela Kaya; Redakcja: Dietrich Mau, Stefan Nies, dr Helge-Fabien Hertz
Tekst ten powstał w ramach projektu „Kamienne świadectwa” Instytutu Salomona Ludwiga Steinheima ds. Historii Niemiecko-Żydowskiej przy Uniwersytecie Duisburg-Essen we współpracy z Krajowym Urzędem Ochrony Zabytków Szlezwiku-Holsztynu, Gminą Żydowską w Lubece e. V., Wspólnotą Żydowską Szlezwiku-Holsztynu K.d.ö.R. oraz miastem Neustadt w Holsteinie. Treść została opracowana przez studentów Uniwersytetu w Kilonii.

Ela Kaya –
studentka Uniwersytetu Christiana Albrechta w Kilonii (CAU) na kierunkach angielski i historia.

Dietrich Mau –
badacz regionalny z Neustadt w Holsteinie

Stefan Nies –
historyk i kustosz Centrum Dokumentacji Cap Arcona w Neustadt. Właściciel Biura Historii w Hamburgu, współpracuje z muzeami, miejscami pamięci i instytucjami zajmującymi się ochroną zabytków.

Dr Helge-Fabien Hertz –
pracownik naukowy w Instytucie Salomona Ludwiga Steinheima ds. Historii Niemiecko-Żydowskiej na Uniwersytecie Duisburg-Essen oraz wykładowca na CAU.

Jochims-Bozic, Sigrun, „Lubeka to tylko krótki przystanek na żydowskim szlaku”. Życie żydowskie w Szlezwiku-Holsztynie w latach 1945–1950 (seria Dokumenty, teksty, materiały, tom 51), Berlin 2004

Mau, Dietrich, Odwiedzamy cmentarz żydowski w Neustadt, w: Gedenken Bedenken – informacje dotyczące kultury pamięci w obszarze Kościoła Północnego, nr 6, styczeń 2025