Deze inhoud is automatisch vertaald

Ernst Schneider

„Soldaat worden was voor mij geen optie“ (geb. 1911 Düsseldorf, overl. 1963)

Ernst Schneider behoorde tot de minstens 15 Jehovah’s Getuigen die op 3 mei 1945 de aanval van Britse jachtbommenwerpers op de schepen „Cap Arcona”, „Thielbek” en „Deutschland” in de Neustädter Bucht overleefden. Als jonge, „dienstplichtige” man was hij bij het uitbreken van de oorlog al snel in direct conflict gekomen met het nationaalsocialistische regime.

"In de Bijbel staat 'Gij zult niet doden' en soldaat worden was om die reden voor mij uitgesloten", verklaarde hij in oktober 1939 aan zijn leidinggevenden bij de firma Rohde und Dörrenberg in Düsseldorf-Oberkassel, toen zij hem vroegen om lid te worden van de DAF (Deutsche Arbeitsfront).1

Schneider werd op 28 maart 1911 in Düsseldorf geboren, studeerde aan het conservatorium in Keulen, componeerde zelf muziekstukken en was in het seizoen 1937/38 werkzaam bij het Stedelijk Orkest van Düsseldorf. Zijn instrument was de fagot. Sinds 1932 woonde hij openbare lezingen van de Jehova's Getuigen bij en ondanks het verbod op de geloofsgemeenschap in Pruisen in juni 1933 bleef hij zich bekeren tot hun geloofsprincipes – waaronder de gelijkheid van alle mensen, politieke neutraliteit en het christelijke gebod van naastenliefde.

Veroordeeld en verbannen als muzikant

Vier van zijn collega’s in het symfonieorkest gaven hem in 1938 aan bij de regionale cultuurbeheerder en de regionale muziekdirecteur in de Gau Düsseldorf, omdat hij vanwege zijn religieuze overtuiging

„weigerde de Duitse groet te brengen [sic!]” en het „niet nodig [vond] om bij het spelen van het Duitse volkslied op te staan.”2

De Gestapo arresteerde hem en ondervroeg hem, maar het Openbaar Ministerie bracht wegens gebrek aan bewijs geen aanklacht in.

„Ik streef er alleen naar om naar de waarheden van de Bijbel te handelen”, verklaarde hij tijdens het verhoor door de Gestapo.3

Kort daarna werd de Reichsmusikkammer Berlin ingeschakeld. Schneider verloor zijn baan bij het orkest en moest zijn brood verdienen als machine- en bouwvakker.

In november 1939 werd hij voor de tweede keer gearresteerd, kort nadat hij bij het bedrijf Rohde und Dörrenberg had geweigerd lid te worden van de DAF en daardoor zijn nieuwe baan al na vijf dagen weer was kwijtgeraakt. Tijdens het verhoor verklaarde hij onder meer het volgende:

„De Schrift zegt: ‚Alle heil komt alleen van Jezus Christus‘. Aan dit principe zal ik trouw blijven tot het einde van mijn leven. Ik wil niets te maken hebben met de nationaalsocialistische leer en zal ook in de toekomst weigeren om lid te worden van het Duitse Arbeidsfront […] of van welke NS-afdeling [sic!] dan ook, […] of deel te nemen aan een luchtbeschermingscursus. […] Als ik word opgeroepen voor de keuring, zal ik hier geen gehoor aan geven, omdat ik sowieso geen militaire dienst kan vervullen en de eed op de vlag niet kan afleggen. Ik weiger deze burgerplicht van mij, omdat er in de Bijbel staat: ‚Gij zult niet doden!‘ […] Mijn toekomst leg ik in de handen van mijn Schepper.”4

Gewetensbezwaren in een concentratiekamp

De politiedokter bevestigde dat Ernst Schneider „geschikt was voor werk en kampverblijf“. Daarop stuurde de Gestapo hem door naar het concentratiekamp Sachsenhausen, waar hij, net als veel andere Jehovah’s Getuigen, direct in de „strafcompagnie“ terechtkwam, met gevangenennummer 6078.5 Dat betekende zwaar werk in looppas, ook op zondagen, met voedselontzegging en ernstige mishandeling door de SS. In het Gestapo-dossier zijn de regelmatige termijnen voor de toetsing van de beschermende hechtenis tussen januari 1940 en februari 1944 nauwkeurig gedocumenteerd.

Mogelijk arriveerde Ernst Schneider tussen 1 maart en juni 1940 in concentratiekamp Neuengamme.6 Daar kreeg hij gevangenennummer 793.7

Het kwam uiterst zelden voor dat de Gestapo probeerde concentratiekampgevangenen aan de Wehrmacht over te dragen, zoals in 1941 in het geval van Ernst Schneider. De motivering: „Bij voortdurend afwijzend gedrag zou tegen hem worden opgetreden volgens de militaire strafwetgeving.”[voetnoot,id=69] Een zinloze onderneming, waaraan geen gehoor werd gegeven. De meeste getuigen van Jehovah die in concentratiekampen gevangen zaten, weigerden namelijk compromisloos elke deelname aan de oorlog, evenals werk voor de Wehrmacht of in de wapenindustrie.[voetnoot,id=70]

Concentratiekampschepen in de Baai van Lübeck

Toen op 20 april 1945 de evacuatie van concentratiekamp Neuengamme begon, werd Schneider ’s nachts samen met 22 andere Jehovah’s Getuigen in een kleine groep van 50 gevangenen onder bewaking van de SS in een smerige goederenwagon geladen en naar Lübeck vervoerd. Na hun aankomst werden de gevangenen eerst in de laadruimtes van de Thielbek gepropt:

„[Het was] onmogelijk […] ook maar even onberoerd te blijven staan. Liggend was volstrekt onmogelijk. […] een stank, geen lichtstraal”, schreef hij later in zijn dagboek. 10

Na 7 of 8 dagen werden de gevangenen overgeladen op het schip Athen om naar de Cap Arcona te worden gebracht. Schneider beschreef dat op het luxeschip meestal 10 gevangenen een tweepersoonshut moesten delen. Er was alleen koolraapwater te eten en 's avonds een dun sneetje brood met een stukje boter.

Op 20 mei 1945 legde hij zijn herinneringen gedetailleerd vast in zijn dagboek:

„Op 2 mei […] midden in de nacht hoorden we plotseling twee harde knallen. […] De deur werd opengerukt […] Er klonken luide stemmen. Onze hut sloeg over. […] Na een tijdje werd het weer stil […] en gingen we weer op de vloer liggen.“

"Het schip staat in brand"

Rond 15.00 uur op de middag van 3 mei bevond Ernst Schneider zich net met zijn vriend Willi in de grote eetzaal, toen het schip plotseling begon te trillen. Ze zagen een witte vlag op de Thielbek. Hij rende onmiddellijk naar zijn geloofsgenoten in de hutten.

„Ik zag door het patrijspoort plotseling Engelse vliegtuigen in een lage vlucht recht op de Cap Arcona afkomen. […] Er vielen bommen, het kraakte vreselijk. De ene salvo na de andere. We vreesden een ketelexplosie. In de gangen hing een zware rook. Je kon geen lucht meer krijgen. Voor alle hutten renden de mensen radeloos rond.”

De bewakers bevalen de gevangenen terug te gaan naar de hutten.

„Nu sloeg het schip nog meer over. Je kon in de gangen niet meer rechtop lopen. Brand! Het schip staat in brand.”

Hij baande zich een weg naar het dek en zag „enorme vlammen uit het laadluik komen“.

„Van [de] reling tot aan het wateroppervlak was het wel ongeveer 8 meter. Velen sprongen in het water, met en zonder reddingsvesten, en probeerden zich vast te kluisteren aan de reddingsboten die vanaf het land kwamen. Maar bij deze poging […] zijn velen verstijfd door de kou van het water. Ook kwamen de reddingsboten niet dichter bij ons. De vliegtuigen vlogen in cirkels boven ons schip.”

Honderden gevangenen, die dicht op elkaar gepakt op het voorschip stonden, „zwaaiden met hun zakdoeken of vodden naar de vliegtuigen […] ook zag men nu op ons schip de witte [sic!] vlag. Maar helaas te laat. Nu kon men ook zien hoe het schip […] door Duitsland werd gebombardeerd en na enkele minuten in lichte vlammen stond. En de Thielbek is binnen 30 minuten gezonken. Op beide schepen waren ook onze [geloofs]broeders.”

Na ongeveer 2 uur „kantelde het schip snel. En we werden een voor een, ondanks dat we elkaar probeerden vast te houden, in het water geslingerd. […] De een klampte zich vast aan de ander.“

Ernst Schneider zwom terug naar het schip, dat gloeiend heet was en volgens zijn schatting nog ongeveer 7 meter uit het water stak, en kon zich samen met zijn vriend Karl op een plek enige tijd vasthouden.

„De bewakers die zich op het zinkende schip bevonden, [hebben] geschoten op weerloze gevangenen die zich probeerden te redden“, documenteerde Ernst Schneider.

Redding

De geloofsgenoot Alfred Knegendorf, een zeeman, trok hem en ongeveer twintig andere gevangenen met een touw omhoog langs de ijzeren wand van het schip. Enkele honderden mensen hielden het nu vele uren vol op de gekantelde kiel van de Cap Arcona. Zelfs in deze wanhopige situatie moedigde Ernst Schneider twee Russische medegevangenen aan en vertelde hij hen over de boodschap van hoop uit de Bijbel. 12 Pas 's avonds rond 22.00 uur kwam er redding.

„Ondertussen meerde een reddingsboot aan en bracht ongeveer 300 tot 310 geredden aan land. Een marinesoldaat was zo vriendelijk om mij zijn eigen militaire jas te geven, […] want ik had het erg koud.”

Britse soldaten brachten de geredden naar een kazerne.

Eind mei 1945, kort voordat hij naar zijn geboortestad Düsseldorf vertrok, schreef hij:

„Tijdens mijn wandelingen langs de baai van Neustadt […] als ik over het water uitkijk, zien we in de verte de plek waar onze boot bij Kaap Arkona [sic!] uit de zee oprijst, met de vele slachtoffers die de dood door verbranding, verstikking en verdrinking hebben moeten ondergaan.“

Herdenkingsbord

Sinds 2015 wordt het lot van Ernst Schneider in het Herdenkingscentrum Düsseldorf gepresenteerd op een informatiebord in de permanente tentoonstelling „Kinderen en jongeren uit Düsseldorf in het nationaalsocialisme“. (Het Herdenkingscentrum – Förderkreis der Mahn- und Gedenkstätte Düsseldorf e.V.)

Voetnoten

Informatie is niet vertaald
  • 1 ↑

    Landesarchiv NRW, Abteilung Rheinland, Akte RW 58 Nr. 55199, Scan 20, Schreiben vom Betriebsobmann der Firma Rohde und Dörrenberg in Düsseldorf-Oberkassel, P. Fücker, am 26.10.1939 an die Ortsverwaltung der Deutschen Arbeitsfront Düsseldorf-Oberkassel.

  • 2 ↑

    Landesarchiv NRW, Abteilung Rheinland, Akte RW 0058 Nr. 55199, Scan 6, „Streng vertrauliches“ Schreiben vom Landeskulturverwalter Gau Düsseldorf am 3.6.1938 an die Gestapo Düsseldorf. Rechtschreibung geringfügig angepasst.

  • 3 ↑

    Landesarchiv NRW, Abteilung Rheinland, Akte RW 58 Nr. 55199, Scan 13, Verhör durch die Gestapo Düsseldorf am 11.7.1938.

  • 4 ↑

    Landesarchiv NRW, Abteilung Rheinland, Akte RW 58 Nr. 55199, Scan 24, Verhör durch die Gestapo Düsseldorf am 7.11.1939. Rechtschreibung geringfügig angepasst.

  • 5 ↑

    Arolsen Archives, Veränderungsmeldungen des KL Sachsenhausen, ID 1.1.38.1/4094646, https://collections.arolsen-archives.org/de/document/4094646 (27.6.2025).

  • 6 ↑

    Arolsen Archives, Namentliche Aufstellungen über ehemalige Häftlinge des KL Neuengamme, in der „Liste der Überlebenden und deren Angehörige“, erstellt von der „Arbeitsgemeinschaft Neuengamme“ ID 1.1.30.1/3423336 https://collections.arolsen-archives.org/de/document/3423336 (27.6.2025) und ID 1.1.30.1/3423343 https://collections.arolsen-archives.org/de/document/3423343 (27.6.2025).

  • 7 ↑

    KZ-Gedenkstätte Neuengamme, Mail von Dr. Karsten Uhl an Sandra Breedlove vom 29.8.2024, Angabe der Gefangenennummer 793 zu Ernst Schneider stammt aus dem Nachlass von Hans Schwarz, Überlebender der Cap Arcona-Katastrophe.

  • 8 ↑

    Landesarchiv NRW, Abteilung Rheinland, Akte RW 58 Nr. 55199, Scan 41, Notiz der Gestapo Düsseldorf vom 24.2.1941.

  • 9 ↑

    Vgl. Detlef Garbe: Zwischen Widerstand und Martyrium. Die Zeugen Jehovas im „Dritten Reich“, 3. Auflage, München 1997, S. 401.

  • 10 ↑

    Tagebuch von Ernst Schneider, datiert vom 20. Mai 1945, Sammlung Mahn- und Gedenkstätte Düsseldorf, GED-13-006-300.006. Die folgenden Zitate stammen aus diesen Aufzeichnungen, die Rechtschreibung wurde geringfügig angepasst.

  • 11 ↑

    Vgl. Heinz Schön, Die Cap Arcona-Katastrophe. Eine Dokumentation nach Augenzeugenberichten, Stuttgart 1989, S. 205.

  • 12 ↑

    Detlef Garbe, Zwischen Widerstand und Martyrium. Die Zeugen Jehovas im „Dritten Reich“, München 1997, S. 441.

  • 13 ↑

    Stadtarchiv Düsseldorf, Wiedergutmachungsakte Signatur 0-1-32-379-0041, Begründung des Vorsitzenden Dr. Weinberg vom Kreissonderhilfsausschuss Düsseldorf am 14.4.1949 zur Anerkennung von Ernst Schneider als NS-Verfolgter.

Aanbevolen citaat voor dit artikel

Ernst Schneider, in: Cap-Arcona-Portal (Publicatiedatum 12.03.2026), https://cap-arcona.atw.io/nl/vertiefen/uebersicht/ernst-schneider [2026]